Όταν η εικόνα νικά τη μουσική

Σκέψεις με αφορμή τη Eurovision και τη σύγχρονη κουλτούρα του θεάματος

Η μουσική υπήρξε διαχρονικά μία από τις πιο βαθιές μορφές ανθρώπινης έκφρασης. Πολύ πριν υπάρξουν τα εντυπωσιακά φώτα, τα social media, οι σκηνικές υπερπαραγωγές και οι βιομηχανίες θεάματος, ο άνθρωπος συγκινούνταν από έναν ήχο, μια μελωδία, έναν ρυθμό. Από κάτι που άγγιζε άμεσα το συναίσθημα και την ψυχή χωρίς να χρειάζεται απαραίτητα λόγια ή εικόνες.

Σήμερα όμως, συχνά δημιουργείται η αίσθηση ότι η μουσική δεν βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο. Με αφορμή διοργανώσεις όπως η Eurovision Song Contest, πολλοί αναρωτιούνται αν η ουσία της μουσικής υποχωρεί μπροστά στο θέαμα, στην εικόνα και στην εμπορικότητα.

Από τη μελωδία στο “performance”

Δεν είναι λίγες οι φορές που ένα τραγούδι φαίνεται να αξιολογείται περισσότερο:

• από τη σκηνική παρουσία,
• τα εφέ,
• τον χορό,
• τα βίντεο,
• την πρόκληση,
• ή την επικοινωνιακή στρατηγική,

παρά από την ίδια τη μουσική του αξία.

Η εικόνα συχνά γίνεται πιο σημαντική από τη σύνθεση. Οι στίχοι — πολλές φορές πρόχειροι, επαναλαμβανόμενοι ή χωρίς ιδιαίτερο νόημα — υποκαθιστούν τη δύναμη της μελωδίας. Και έτσι η μουσική κινδυνεύει να μετατραπεί από τέχνη σε καταναλωτικό προϊόν άμεσης εντύπωσης.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι απλό αλλά ουσιαστικό: Αν αφαιρέσουμε το show, τα φώτα και την εικόνα, πόσα τραγούδια μένουν πραγματικά δυνατά;

Η δύναμη της μουσικής χωρίς λόγια

Υπάρχει μια μεγάλη φιλοσοφική και μουσική παράδοση που θεωρεί ότι η καθαρή μουσική — ακόμη και χωρίς στίχους — μπορεί να εκφράσει βαθύτερα συναισθήματα από οποιοδήποτε κείμενο.

Μια συμφωνία του Ludwig van Beethoven, μια κινηματογραφική σύνθεση του Vangelis ή μια ατμοσφαιρική μελωδία του Hans Zimmer μπορούν να συγκινήσουν χωρίς ούτε μία λέξη.

Ακόμη και στο τραγούδι, οι σπουδαιότερες στιγμές συχνά δεν βρίσκονται στους ίδιους τους στίχους αλλά στον τρόπο που η φωνή γίνεται μέρος της μουσικής. Όταν ο τραγουδιστής δεν «σκεπάζει» τη μουσική αλλά τη συμπληρώνει. Όταν η φωνή λειτουργεί σαν ακόμη ένα μουσικό όργανο.

Η κουλτούρα της υπερδιέγερσης

Η σύγχρονη βιομηχανία θεάματος βασίζεται όλο και περισσότερο στην υπερβολή:

• πιο δυνατές εικόνες,
• μεγαλύτερη πρόκληση,
• εντονότεροι ρυθμοί,
• περισσότερη διέγερση,
• γρηγορότερη κατανάλωση.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η σιωπή, η λεπτότητα και η μουσική εσωτερικότητα δυσκολεύονται να επιβιώσουν.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί άνθρωποι αισθάνονται αποξένωση απέναντι στη μαζική υστερία που συχνά συνοδεύει τέτοιες διοργανώσεις. Η τέχνη κινδυνεύει να μετατραπεί σε συλλογικό ενθουσιασμό χωρίς πραγματικό βάθος.

Ο Theodor Adorno είχε προειδοποιήσει ήδη από τον προηγούμενο αιώνα ότι η μαζική ψυχαγωγία μπορεί να μετατρέψει την τέχνη σε βιομηχανικό προϊόν κατανάλωσης. Όχι σε μέσο καλλιέργειας, αλλά σε μηχανισμό εντυπωσιασμού.

Η εμπορικότητα και η απώλεια μέτρου

Φυσικά, η μουσική πάντα είχε και εμπορική διάσταση. Όμως σήμερα συχνά η εμπορικότητα δεν συνοδεύει την τέχνη — την καθοδηγεί.

• Οι καλλιτέχνες μετατρέπονται σε brands.
• Οι συναυλίες σε υπερπαραγωγές.
• Το κοινό σε φανατικό καταναλωτικό κοινό.

Και κάπου εκεί γεννάται ένα βαθύτερο ερώτημα: 

Πού βρίσκεται το αξιακό σύστημα που θα έπρεπε να διέπει κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα — άρα και την τέχνη;

Η τέχνη χωρίς μέτρο κινδυνεύει να γίνει θόρυβος.

Η μουσική χωρίς ουσία κινδυνεύει να γίνει προϊόν στιγμιαίας κατανάλωσης.

Η ανάγκη επιστροφής στην ουσία

Ίσως τελικά το ζήτημα δεν είναι να απορρίψουμε τη σύγχρονη μουσική ή τις μεγάλες διοργανώσεις. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εικόνα αντικαθιστά ολοκληρωτικά την ουσία.

Η πραγματικά καλή μουσική δεν χρειάζεται απαραίτητα πρόκληση, υπερβολή ή τεχνητό εντυπωσιασμό για να αγγίξει τον άνθρωπο. Έχει δύναμη από μόνη της.

Και ίσως σήμερα, περισσότερο από ποτέ, υπάρχει ανάγκη να ξαναθυμηθούμε ότι: η τέχνη δεν είναι μόνο κατανάλωση, θέαμα και διέγερση. Είναι και καλλιέργεια, μέτρο, εσωτερικότητα και αλήθεια.