«Έχω δικαιώματα, όχι υποχρεώσεις»: Πώς ο άκρατος δικαιωματισμός παραλύει την εργασία και την κοινωνία

Ζούμε στην εποχή της απόλυτης έξαρσης των ατομικών απαιτήσεων. Η έννοια των δικαιωμάτων, που ιστορικά κατακτήθηκε με αγώνες για να προστατεύσει τον άνθρωπο από την αυθαιρεσία της εξουσίας, φαίνεται πως σε πολλές περιπτώσεις έχει μετατραπεί στον λεγόμενο «άκρατο δικαιωματισμό».

Πρόκειται για μια νοοτροπία όπου το άτομο προτάσσει συνεχώς το «τι δικαιούμαι», διαγράφοντας εντελώς το «τι οφείλω» ως μέλος μιας ομάδας, μιας εταιρείας ή μιας κοινωνίας.

1. Ο δικαιωματισμός στον εργασιακό χώρο: Όταν τα όρια χάνονται

Στον χώρο της εργασίας, η υγιής διεκδίκηση δικαιωμάτων (όπως τα δίκαια ωράρια, οι αξιοπρεπείς αμοιβές και ο σεβασμός) είναι απαραίτητη. Ωστόσο, ο άκρατος δικαιωματισμός εμφανίζεται όταν η ατομική επιθυμία βαφτίζεται «δικαίωμα» και ακυρώνει την επαγγελματική ευθύνη.

Πώς εκφράζεται αυτό στην καθημερινότητα μιας εταιρείας ή ενός οργανισμού;

• Απαίτηση χωρίς προσφορά: Υπάλληλοι που απαιτούν πλήρη ευελιξία, προαγωγές και παροχές από την πρώτη ημέρα, αλλά θεωρούν «καταπίεση» την τήρηση των βασικών προθεσμιών, την κάλυψη των στόχων ή την απόδοση.
• Δικαίωμα στην άρνηση, αδιαφορία για το αποτέλεσμα: Η επίκληση προσωπικών «όρων» ή διαθέσεων για την άρνηση εκτέλεσης βασικών αρμοδιοτήτων, μεταφέροντας το βάρος της δουλειάς στους υπόλοιπους συναδέλφους.
• Θυματοποίηση στην κριτική: Κάθε παρατήρηση για χαμηλή απόδοση ή λάθη αντιμετωπίζεται όχι ως ευκαιρία βελτίωσης, αλλά ως «παραβίαση δικαιωμάτων» ή «τοξικότητα».
• Διάλυση της ομάδας: Όταν καθένας λειτουργεί ως απομονωμένη μονάδα που κοιτάζει μόνο το προσωπικό του άνετο πρόγραμμα, η έννοια της συνεργασίας και του κοινού στόχου καταρρέει.

2. Άκρατος δικαιωματισμός σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στα γραφεία. Έχει εισβάλει σε κάθε πτυχή της καθημερινής μας ζωής:

• Στην εκπαίδευση: Γονείς που απαιτούν από τους καθηγητές να μην βάζουν διαγωνίσματα ή χαμηλούς βαθμούς στα παιδιά τους, θεωρώντας ότι οποιοδήποτε όριο «τραυματίζει» την ψυχολογία του μαθητή.
• Στη δημόσια σφαίρα: Η απαίτηση για απόλυτη ελευθερία πράξεων χωρίς καμία διάθεση ανάληψης της αντίστοιχης ευθύνης για τις επιπτώσεις που έχουν οι πράξεις αυτές στους γύρω μας.
• Στη συνύπαρξη: Η αντίληψη ότι «οι κανόνες ισχύουν για τους άλλους, αλλά για μένα υπάρχει εξαίρεση γιατί έτσι αισθάνομαι».

3. Δικαιώματα και Υποχρέωση: Δύο όψεις του ίδιου νομίσματος

Η δημοκρατία και η εύρυθμη λειτουργία οποιουδήποτε συστήματος βασίζονται σε μια λεπτή ισορροπία. Δεν υπάρχουν δικαιώματα χωρίς υποχρεώσεις.

Όταν διεκδικούμε το δικαίωμα στον σεβασμό, οφείλουμε να προσφέρουμε σεβασμό. Όταν διεκδικούμε το δικαίωμα σε έναν καλό μισθό και ένα υγιές εργασιακό περιβάλλον, οφείλουμε να προσφέρουμε υπευθυνότητα, συνέπεια και συνεισφορά στο κοινό αποτέλεσμα.

Ο άκρατος δικαιωματισμός δεν κάνει την κοινωνία μας πιο ελεύθερη· την κάνει πιο ατομικιστική, κατακερματισμένη και δυσλειτουργική.

Αν στον εργασιακό χώρο και στην κοινωνία επικρατήσει η λογική «όλοι μου χρωστούν και δεν χρωστάω σε κανέναν», το αποτέλεσμα δεν θα είναι η προστασία των αδυνάτων, αλλά η παράλυση των πάντων. Ήρθε η ώρα να θυμηθούμε ότι η πραγματική ωριμότητα —και η πραγματική ελευθερία— ξεκινά από την ανάληψη ευθύνης.